ربيع بن أحمد الأخويني البخاري
150
هداية المتعلمين في الطب ( فارسى )
كمتر بفصد و دانستهاى تو كمزاج هوا و منفعت و مضرّت وى ياذ كردهام بدان باب كه صفت مزاج هواها كفتم و اين آن وقت بوذ كفصول « 1 » سال بمزاج طبيعى بوذ باز جن فصول سال بمزاج طبيعى نه بوذ سبب كردذ مر بيماريهاء بسيار را و و با را و اين جاى « 2 » صفت كردن اين نيست جه سخن دراز شوذ اكر خواهى كه اين بحقيقت بدانى « 3 » بكتاب بقراط باهويه « 3 » و مياه و بلدان ببايذ خواندن يا فصول بقراط و بر من مانده است ياذ كردن نواحى « 4 » . كوييم نواحى جهارست شمال و مشرق و جنوب و مغرب . و طبائع نواحى ماننده بوذ بطبايع باذها اعنى باذ شمال و « 5 » جنوب و صبا « 5 » و دبور و وقت برآمذن ستاركان و فروشذن ايشان جنانك « 6 » وقت برآمذن شعرى سخت كرم بوذ « 7 » و جن آفتاب بجوزا و سرطان و اسد بوذ وقت سخت گرم بوذ و جن
--> ( 1 ) - ف : افزوده . مزاج ( 2 ) - ف : افزوده . جاى ( 3 - 3 ) - ف : كتاب بقراط اندر اهويه ( 4 ) - ف : افزوده . باب فى ذكر النواحى ( 5 - 5 ) - ف : صبا و جنوب ( 6 ) - ف : چنان چن ( 7 ) - ب ه : اين شرح در حاشيه سه صفحه نوشته شده است : ببايد دانست كه . . . و انجه تولد كند غذا اندر . . باريك نتواند كذشت و باندامها . . . رسيد مكر . . . لختى صفرا كى آب . . . كند و صفرا به قوت . . . و كرمى آن را بك . . . ند و جون باندامها رسد بيشترى از اب باز كردد بول باز آيد و اندكى با غذا بماند و با وى . . . بيرون ترابد و باندامها بيوندد و انج غذاء ضر . . . باشد اندر اندامها فزايد و انج اب باشد سبب . . . كى هر تنى كه اندر وى خلطى فزونى باشد و عرق . . . و مزه آن خلط دهد و لختى ديكر اكر غليظتر باشد . . . آن . . . كند و . . . ان اب از مسام بيرون ايد و بر ظاهر . . . بماند و آن شوخ باشد كى بر تن مردم . . . ان كفتهاند كى عرق از حال حون و حال هم . . . غذا و حال فضلها كى اندر اندامها باشد . . . دهد و نشانهاء حال تن از عرق ان . . . يكى از بسيارى و اندكى دوم از رنك . . . از طعم جهارم از بوى پنجم از قوام . . . از كرمى هفتم از بيرون آمدن هشتم از . . . باب اندر عرق آمدن بسيار هر . . . ضعيف كند اما اكر بسيارى عرق از . . . دافعه بود كى فضلهء كه تن را بدان حاجت . . . و بودن آن در تن وبالست دفع مى . . . است و اين از بس امتلا باشد جه . . . درستى و جه اندر بيمارى خاصه انج دون بحران باشد و بيمار بس از ان راحت . . . آنج از ضعف ماسكه باشد زيان . . . باشد و آنج اندر تن در . . . نشان آن باشد كى غذا از ان . . . بر تابد و هرگاه كه . . . و بسيارى عرق اندر همه روزكار بيمارى نشان بسيارى خلط باشد و بسيارى عرق باسهال بقيه در صفحه 151 -